مراسم و عزاداري

قمه زنی

پرسش 1. نظر حضرتعالی در مورد قمه‌زنی و ادله مراجعی که قمه‌زنی را با توجه به آیه شریفه 32 سوره حج و بعضی از احادیث، از شعائر دینی جایز و مستحب دانسته‌اند، چیست؟

پاسخ: قمه زدن ترک شود.[1]

پرسش 2. قمه و زنجیر چاقویی زدن و تیغ کشیدن در مجالس عزای اهل‌بیت v چه حکمی دارد؟

پاسخ: چیزی که در شرایط کنونی‌، مایه وهن اسلام است، مانند قمه زدن و...، جایز نیست. چیزی که مایه تعظیم شعائر است یا سبب هتک نیست، مانند زنجیر زدن، جایز است.[2]

پرسش 3. گفتن ذکرهایی مثل خدای من حسین است، من علی‌اللّهیم و لا إله إلّا فاطمه چه حکمی دارد؟

پاسخ: باید ترک شود.

لطمه و هروله

پرسش 4. در مراسم عزای سیّدالشهداء علیه السلام ​​​​​​​ لطمه زدن به صورت به دور از ریا و تظاهر، چه حکمی دارد؟

پاسخ: صرف نظر از حکم لطمه زدن به صورت در مصیبت، انجام چنین کاری اگر موجب ضرر قابل اعتنا نباشد، اشکال ندارد.

پرسش 5. هروله کردن (حالتی بین راه‌رفتن و دویدن) همراه با سینه‌زنی در مراسم عزاداری‌، چه حکمی دارد؟

پاسخ: هروله ذاتاً اشکال ندارد؛ ولی اگر موجب وهن عزاداری شود، اشکال دارد.[3]

پرسش 6. سینه زدن با بدن برهنه، به دور از چشم نامحرم چه حکمی دارد؟

پاسخ: در صورتی که مصون از نگاه نامحرمانه ـ نه خصوص نامحرم ـ باشد، اشکال ندارد.

پرهیز از غلو و وهن

پرسش 7. در برخی مجالس که برای بزرگداشت اهل‌بیت علیهم السلام برپا می‌شود، مسائلی به چشم می‌خورد؛ از جمله: 1. تصریح به الفاظی که دلالت بر الوهیت اهل‌بیت v دارد؛ مانند لا إله إلّا علی و... .

2. خواندن اشعار و بیان مطالبی که مقام خدا را در برابر اهل‌بیت علیهم السلام پایین می‌آورد؛ مانند خدا عکس علی را ماچ می‌کرد.

3. انجام بعضی کارها در منظر مردم، برای اظهار ذلّت در برابر اهل‌بیت علیهم السلام ؛ مانند آویختن زنجیر به گردن و درآوردن صدای حیوانات.

4. نسبت دادن برخی امور به اهل‌بیت v که به ظاهر با عصمت آنان منافات دارد.

برخی افراد در توجیه این اعمال که در آن شائبه حرمت وجود دارد، می‌گویند: دستگاه امام حسین c از محدوده فقه خارج است. لطفاً بینش و روش صحیح استفاده از مجالس اهل‌بیت علیهم السلام را بیان فرمایید.

پاسخ: 1. اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام همتای قرآن کریم، معصوم و حجّت الهی‌اند.

2. تعظیم شعائر اهل‌بیت علیهم السلام مورد ترغیب اکید شارع مقدس است.

3. در تمام مراسم، لازم است از غلو پرهیز شود.

4. لازم است در همه مراسم، از گفتار یا رفتاری که موجب هتک مقام شامخ امامت و وهن خاندان عصمت یا اهانت به اصل عزاداری است، احتراز شود.

5. نهضت سیّد الشهداء c برای احیای حق و اماته باطل بود؛ کاری که حق نباشد، انجام دادن آن مخالف هدف قیام حسینی (ارواحنا فداه) است.[4]

پرسش 8. اقامه شعائر حسینی به صورت‌های گوناگون بر پا می‌شود؛ از قبیل استفاده از طبل و سنج به روش سنتی و دیرینه در دسته‌های عزاداری حضرت سید الشهدا c، علم‌گردانی «طوق گردانی» که سابقه چندین ساله در این آیین قدسی در ایام محرم دارد، نعش‌گردانی «شبیه نعش بی‌سر شهدای کربلا»، اسب‌گردانی و شترگردانی به صورت محدود و نمادین به واسطه برخی هیئت‌ها و دسته‌ها در روز عاشورا که از دیرباز ریشه در عزاداری سنتی دارند و طبق اصول و به دور از وهن مذهب اجرا می‌گردند. حکم شرعی این‌ها چیست؟

پاسخ: 1. چون هدف نهضت سید الشهداء علیه السلام ، استنقاذ بندگان خدا از جهالت و ضلالت بود، نباید طرزی رفتار کرد که تعزیت به جای تعلیم و تربیت و تزکیه نفوس قرار ‌‌گیرد.

2. اعمالی که مایه وهن اسلام و هتک نیست، جایز است.

تعزیه

پرسش 9. جمعی از شیعیان و محبّان اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام هستیم که همه ساله در ایّام ماه محرّم و صفر از سالیان دراز تا کنون عزاداری سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین c و دیگر ائمه معصومین علیهم السلام را در نقش تعزیه و شبیه‌خوانی در شهر مذهبی سیّدان فارس ـ که سرای سادات و دارالمؤمنین است ـ و دیگر قُرای فارس و خودِ شهر شیراز اقامه می‌کنیم و طریقه‌اش آن است که مرد لباس مخصوص زنانه نمی‌پوشد بلکه پیراهن سیاه عربی پوشیده و با پارچه سیاه تا روی بینی را می‌پوشانند و اطفال هم لباس عربی پوشیده و زبان حال می‌خوانند، اجتماع مرد و زن هم مختلط نیست و آواز غنا در کار نیست، ساز و شیپور و طبل که مخصوص عزاداری است، به صورت مارش عزا می‌نوازند و اشعار تعزیه ما را شاعر گرانقدر مرحوم آقای میرزا علی‌جان کاویانی‌راد متخلّص به سُکوتی ـ که از اساتید تعزیه در ایران بوده ـ از نصّ احادیث شیعه به دست آورده است، نسخه‌ها در بین نسخه‌های سراسر ایران بی‌نظیر است و ایشان از اهل «داراب کلا» ساری بوده‌اند که برای برپایی عزای امام حسین علیه السلام به سراسر ایران مسافرت کردند، اجرای مراسم تعزیه ایشان را به فارس کشانیده و در آنجا ساکن و مدفون شده‌اند و حدود سیصد مجلس تعزیه از وی به یادگار مانده که قابل تحسین است. حتی‌الامکان در مجالس ما اشعار دروغ خوانده نمی‌شود و مجالس، با شکوه خاص برگزار می‌گردد و به کثرتی شور و گریه برپا می‌شود که قابل توجّه است. رفتن در چنین مجالس و گرفتن اجرت و اقامه آن، چه حکمی دارد؟

پاسخ: 1. در صورت حفظ همه شروط مرقوم در استفتاء، اقامه، شرکت و تهیّه مقدّمات جایز؛ بلکه راجح است.

2. چون هدف نهضت سیّدالشهداء علیه السلام استنقاذ بندگان خدا از جهالت و ضلالت بود، نباید طرزی رفتار کرد که تعزیت به جای تعلیم و تربیت و تزکیه نفوس قرار گیرد.[5]

حفظ سنت دیرینه عزاداری روستا

پرسش 10. روستای ... با جمعیت بیش از هشت هزار نفری با تقدیم 47 شهید دفاع مقدس که 9 حسینیه و هشت مسجد دارد، از قدیم الایام سنتی بر این داشته که از صبح زود روز تاسوعا از حسینیهٔ پایین‌محل دسته عزاداری حرکت می‌کردند به حسینیه‌های دیگر که اهالی حسینیه‌ها پشت سر هم حرکت و در کنار هر حسینیه عزاداری کوتاه و در نهایت با تجمع در گلزار شهدا و اقامهٔ نماز اول وقت و اطعام عزاداران به پایان می‌بردند. در روز عاشورا نیز از حسینیهٔ بالای محل به عکس روز تاسوعا و در نهایت در کنار امامزاده تجمع و اقامهٔ نماز جماعت در اول وقت، به پایان می‌بردند. اکنون نیز جمعی از اهالی تأکید دارند که این سنّت، رویه پدران ما بوده که صبح زود فریاد یا حسین و عزا از این روستا بلند است و رفتن به حسینیه‌ها هم، عرض ادب و تعزیت به اهالی حسینیه دیگر و هم قرائت فاتحه برای اموات مدفون در حیاط حسینیه‌‌هاست که اموات هم از اقامه عزا بهره‌مند می‌شوند. اخیراً بعضی از عزیزان با اشکال به این روش عنوان می‌دارند که این یک راهپیمایی از صبح زود تا ظهر است و کیفیت عزاداری در آن کم است و پیشنهاد می‌کنند حرکت دستهٔ عزاداری دیرتر باشد و لازم به رفتن به حسینیه‌های دیگر نیست؛ بلکه مقصد، گلزار شهدا در تاسوعا و امامزاده در عاشورا باشد. با توجه به مطالب ذکرشده، از آن محضر تقاضای راهنمایی و ارشاد به عمل بهتر را داریم.

پاسخ: 1. حفظ سنّت پدران در عزاداری یادشده، بهتر است.

2. وقت بیشتر گذاشتن برای عزاداری سید الشهدا علیه السلام ثواب مضاعف دارد؛ به ویژه اگر از عالم دینی، برای تبیین اهداف و فلسفهٔ نهضت حسینی بهره‌ برده شود، افضل است.

خلاف قانون در عزاداری‌ها و عزاداری موهن

پرسش 11. در روستایی طی یک سنت دیرینه هر ساله شب عاشورا تابوتی منتسب به امام حسین c در حسینیه این روستا با ویژگی‌های زیر تشییع می‌شود:

1. سازمان تبلیغات اسلامی شهرستان بیان کرده‌اند که حمل تابوت منتسب به معصومین منع قانونی دارد، آیا خلاف قانون، خلاف شرع هم است؟

2. حمل تابوت منتسب به امام حسین علیه السلام در حسینيه به صورتی انجام می‌شود که پای شبه نعش رو به جلو و سر آن عقب افتاده است در صورتی که در فقه شیعه، در تشییع جنازه، سر جنازه رو به جلو و پای آن باید عقب باشد، آیا حمل تابوت منتسب به امام حسین c به این شکل شرعاً جایز است؟

3. در هنگام حمل تابوت منتسب به حسین بن علی c، تابوت به واسطه تشییع‌کنندگان با حرکات پا، بالا و پایین می‌شود آیا بازی با تابوت به این شکل جایز است؟

4. وقتی از برگزارکنندگان این مراسم سؤال می‌شود که چرا تابوت را برعکس به طوری که پا رو به جلو و سر عقب است تشییع می‌کنید، گفته می‌شود که ابا عبدالله  هنگام دفن، به همین شکل تشییع شده است! تا اهل حرم و بچه‌ها بدن بی‌سر را نبینند. آیا این موضوع سند تاریخی دارد و شرعاً جایز است؟

پاسخ: 1. تخلف از قانون جمهوری اسلامی جایز نیست.

2. تشییع نمادین، موضوعی است که در منابعی ثبت نشده است.

3. شیوه عزاداری نباید به گونه‌ای باشد که موجب وهن اسلام یا تشیّع شود.

4. امر یادشده ثابت نیست؛ بلکه مشهور این است که اهل بیت v در هنگام دفن سید الشهدا c حضور نداشته و فقط امام علی بن الحسین c حضور داشته و بدن شریف سید الشهدا c را به خاک سپردند.

پخت و پز در تکیه

پرسش 12. در تکیه‌ای از قدیم‌الایام برای عزای امام حسین c پخت و پز می‌شد و شاهد آن ظروف مسی است که هم اکنون نیز در آن ظروف پخت و پز انجام می‌گیرد. در دهه محرم امسال که به رهنمود رهبر معظم انقلاب کمک‌های مؤمنانه انجام می‌گیرد، این کمک به صورت تهیه غذا و تقسیم آن بین عزاداران، به‌ویژه نیازمندان انجام می‌گیرد. این غذا در آشپزخانه‌‌ای که در زیرزمین از قدیم‌الایام ساخته‌اند با رعایت شیوه‌نامه‌های بهداشتی پخت و پز می‌شود که برخی می‌گویند در آن مکان نباید پخت و پز صورت گیرد. آیا پخت و پز برای مجلس امام حسین c در تکیه جایز است؟

پاسخ: با قرائن یادشده در سؤال،‌ پخت و پز در تکیه، بلامانع است.

ابزار موسیقی در عزاداری ها

پرسش 13. 1. استفاده از آلات موسیقی مثل اُرگ و مانند آن در مجالس اهل بیت v اعم از جشن و عزا، چه حکمی دارد؟

2. در دسته‌های عزاداری، تعزیه‌خوانی (شبیه‌خوانی) مرسوم شده است که از آلت نی استفاده می‌شود و استفاده از این آلت نی و مانند آن مورد سؤال است نه استماع (شنیدن) آن. آیا اساساً استعمال نی در مجالس اهل بیت v جایز است؟

پاسخ: 1. اگر آلات موسیقی، از آلاتِ مشترک بین حلال و حرام باشد و در جهت حلال استفاده شود، مانعی ندارد.

2. استعمال نی اگر مخصوص مجالس گناه نباشد و مایه وَهن عزاداری و مکان آن نشود و نیز راه ورود ابزار و آلات موسیقی حرام به عزاداری نشود، مانعی ندارد. البته سزاوار است که اقامهٔ عزای اهل بیت v پیراسته از این گونه ابزار باشد.

جشن عروسي در شام شهادت ائمه 

پرسش 14. فردی قصد دارد مراسم عروسی خود را در تاریخ مشخصی برگزار نماید که مصادف با شام شهادت امام صادق c شده است؛ آیا گرفتن مراسم جشن در تاریخ فوق مشکل شرعی دارد؟[6]

پاسخ: بهتر است به رسم ادب، در این مورد رعایتِ ادب و احترام شود.

مسير کوچه و مراسم مذهبي

پرسش 15. در روز میلاد حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا c در حدود 26 سال است که در منزل فردی جشن میلاد امام رضا c برقرار می‌شود. با توجه به عنایت و اعتقاد اهل محل و آشنایان و اطرافیان، چند سالی است که بر آمار شرکت‌کنندگان افزوده شده و از آن منزل فراتر رفته و از کوچه مقابل منزل به عنوان مکان زنانه استفاده می‌شود. با توجه به نیاز فرهنگی، مذهبی منطقه و همچنین با رضایت همسایگان و همکاری ایشان در مراسم یادشده، محدوده کوچه از حدود 7 عصر تا حدود 11 شب بسته می‌شود و به عنوان مکان جشن استفاده می‌گردد؛ اما راه اهل محل مسدود نمی‌گردد و از کوچه‌‌های دیگر دسترسی به منازل آنان مقدور است. در فرض فوق، آیا بستن کوچه شرعاً جایز است؟

پاسخ: اگر جشن مذکور در محل یادشده که از مشترکات است با اجازه و رضایت همسایگان باشد و مزاحمتی ایجاد نکند، جایز است.

 

[1] . 5/3/1389.

[2] . 1/12/1380.

[3] . 12/4/1381.

[4] . ٢٢/١/1381.

[5] .22/1/1387.

[6] . 8/4/1398.