پایگاه اطلاع‌رسانی اسراء: به همت پژوهشگاه علوم وحیانی معارج، دومین جلسه از سلسله نشست‌های تخصصی «انسان‌شناسی تربیتی از منظر علامه جوادی آملی» با موضوع «تبیین فلسفی فراجنسیتی بودن حقیقت انسان از منظر علامه جوادی و پیامدهای تربیتی آن» با ارائه حجت الاسلام و المسلمین علی امینی نژاد برگزار شد. (صوت کامل جلسه)
 

حجت‌الاسلام‌والمسلمین استاد علی امینی‌نژاد، استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه قم، در این نشست با تبیین مبانی فلسفی دیدگاه علامه جوادی آملی درباره زن و مرد، گفت: حقیقت انسانی و جوهر عقل و نطق میان زن و مرد تفاوتی ندارد، اما ذکورت و انوثت در ساحت جسم و بدن و در امتدادهای روحی، روانی، تربیتی و اجتماعی آثار خود را نشان می‌دهد.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی امینی‌نژاد با اشاره به ضرورت شناخت مبانی حکمت اسلامی برای فهم دقیق دیدگاه علامه جوادی آملی اظهار کرد: کسانی که با حکمت اسلامی، حکمت متعالیه و به‌ویژه علم‌النفس فلسفی و صدرایی آشنایی نداشته باشند، نمی‌توانند زوایای مختلف دیدگاه علامه جوادی آملی در این زمینه را به‌درستی درک کنند.

وی با انتقاد از ضعف رواج فلسفه اسلامی در فضای دانشگاهی کشور افزود: با وجود اینکه ایران مهد بزرگ‌ترین فیلسوفان اسلامی همچون ابن‌سینا، شیخ اشراق، خواجه نصیرالدین طوسی و ملاصدرا بوده است، آشنایی با فلسفه سینوی، اشراقی و صدرایی در دانشگاه‌ها بسیار ضعیف است؛ در حالی که بسیاری از مفاهیم فلسفه غرب در فضای دانشگاهی و حتی عمومی رواج بیشتری پیدا کرده است.

استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه قم با بیان اینکه بسیاری از تولیدات علمی قم از سطح علمی بالایی برخوردارند، گفت: یکی از مشکلات اساسی این است که این تولیدات نمی‌توانند در فضای علمی کشور جریان پیدا کنند؛ زیرا تفاهم زبانی میان تولیدات حوزه و فضای دانشگاهی وجود ندارد و حتی در بهترین دانشگاه‌های کشور، فلسفه صدرایی به‌خوبی فهم نشده و گاه اساساً شناخته نشده است.

علم‌النفس؛ پیش‌نیاز فهم دیدگاه علامه جوادی آملی

استاد امینی‌نژاد، علم‌النفس را یکی از پیش‌نیازهای مهم فهم دیدگاه علامه جوادی آملی دانست و تصریح کرد: حتی در حوزه‌های علمیه نیز مباحث نفس‌شناسی آن‌گونه که باید فهم نشده است و بخشی از ضعف پژوهش‌های فلسفی و پایان‌نامه‌های مرتبط با این حوزه به همین مسئله بازمی‌گردد.

وی افزود: برای فهم دیدگاه‌های علامه حسن‌زاده آملی، علامه جوادی آملی، علامه طباطبایی و دیگر بزرگان حکمت اسلامی، حداقل آشنایی با مبانی فلسفه اسلامی ضروری است و بدون این پیش‌زمینه، بهره‌گیری کامل از آثار این بزرگان امکان‌پذیر نیست.
​​​​​​​

عصر ما، عصر پاسخ‌گویی بنیادین به مسئله زن است

این استاد حوزه با تأکید بر اهمیت مسئله زن در جهان معاصر گفت: عصر ما را از یک منظر باید عصر پاسخ‌گویی به مسئله زن دانست؛ اگر در مسیر احیای تمدن اسلامی و انقلاب اسلامی نتوانیم به پرسش‌های مربوط به زن و ابعاد مختلف آن پاسخی بنیادین و قانع‌کننده ارائه کنیم، در تولید و احیای تمدن اسلامی موفق نخواهیم شد.

وی با اشاره به جایگاه دیدگاه علامه جوادی آملی در ادبیات معاصر درباره زن اظهار کرد: اصل نظریه‌ای که علامه جوادی آملی مطرح کرده‌اند، ادامه و بسط دیدگاه حکمای اسلامی است؛ اما نوآوری مهم ایشان این است که این مباحث را با توجه به پرسش‌های روز و مسائل معاصر زن، بسیار گسترده و نظام‌مند مطرح کرده‌اند.

ذکورت و انوثت، نوع‌ساز نیست؛ صنف‌ساز است

​​​​​​​استاد امینی‌نژاد در تبیین مبنای حکمای اسلامی درباره زن و مرد اظهار داشت: حکمای اسلامی ذکورت و انوثت را از مقومات حقیقت انسانی نمی‌دانند. آنچه انسان را انسان می‌کند «نطق» به معنای ادراک کلیات و تعقل است و در این ساحت، میان زن و مرد تفاوتی وجود ندارد.

وی ادامه داد: ذکورت و انوثت از عوارضی هستند که انسان‌ها را به دو صنف تقسیم می‌کنند، نه دو نوع؛ بنابراین این دو، در هویت فصل و حقیقت نوع انسانی دخالت ندارند.

این استاد فلسفه و عرفان با اشاره به دیدگاه ابن‌سینا، فارابی، خواجه نصیرالدین طوسی و دیگر حکمای اسلامی افزود: بر اساس این دیدگاه، ویژگی‌ای که نوع انسانی را می‌سازد، نطق و ادراک کلیات است و ذکورت و انوثت از این سنخ نیستند؛ حتی این ویژگی اختصاص به انسان ندارد و در مراتب پایین‌تر حیات نیز نمونه‌هایی از آن قابل مشاهده است.

دیدگاه علامه جوادی آملی در امتداد حکمت اسلامی است

وی با بیان اینکه این مبنا در آثار علامه جوادی آملی نیز با بسط و تبیین بیشتری دنبال شده است، گفت: در نگاه علامه جوادی آملی، حقیقت انسان روح است و روح از حیث جوهر عقلی و ناطق بودن، مذکر و مؤنث ندارد؛ ذکورت و انوثت در ساحت بدن مطرح می‌شود.

استاد امینی‌نژاد افزود: علامه جوادی آملی برای تبیین این مسئله از سه مسیر عقلی، نقلی و تجربی استفاده کرده‌اند و در آثار ایشان بر این نکته تأکید شده است که بدن ابزار و آلت روح است و حقیقت انسان را نباید در بدن خلاصه کرد.

وی با اشاره به مبانی حکمت مشاء و حکمت متعالیه در تبیین رابطه نفس و بدن اظهار کرد: بحث ماده و صورت، رابطه نفس و بدن و جایگاه بدن به عنوان ابزار روح، از مباحثی است که در تحلیل این مسئله اهمیت فراوان دارد. در این چارچوب، تفاوت بدنی زن و مرد به معنای تفاوت در اصل جوهر انسانی نیست.

اشتراک در حقیقت انسانی، به معنای نفی همه تفاوت‌ها نیست

این استاد حوزه با تأکید بر ضرورت تفکیک میان اشتراک در حقیقت انسانی و تفاوت‌های واقعی زن و مرد گفت: نباید از فراجنسیتی بودن حقیقت انسان این نتیجه را گرفت که زن و مرد در همه ساحت‌ها هیچ تفاوتی ندارند. میان اشتراک در جوهر عقل و نطق و تفاوت‌های روحی، روانی، عاطفی، جسمانی و اجتماعی باید تفکیک کرد.

وی افزود: حتی در دیدگاه علامه جوادی آملی نیز تفاوت‌های روحی و روانی میان زن و مرد قابل انکار نیست و این تفاوت‌ها باید در نسبت با بدن و ابزارهای متفاوت انسانی مورد بررسی قرار گیرد.

استاد امینی‌نژاد با اشاره به مفهوم «عقل ابزاری» و «جوهر عقل» تصریح کرد: تفاوت زن و مرد در عقل معاش و عقل ابزاری قابل بحث است، اما این مسئله نباید به تفاوت در جوهر ذات عقل و نطق و در نتیجه به نقص زن در مقام انسانیت منجر شود.

«تساوی» همیشه تعبیر دقیقی نیست

وی با اشاره به تأکید علامه جوادی آملی بر فهم مفهوم تساوی گفت: از نگاه ایشان حتی واژه «تساوی» در جایی که تفاوتی در کار نیست، تعبیر دقیقی نیست؛ زیرا تساوی در جایی معنا پیدا می‌کند که دو امر متفاوت را با یکدیگر مقایسه کنیم، در حالی که زن و مرد در اصل حقیقت انسانی و جوهر عقلی، دو نوع متفاوت نیستند.

استاد امینی‌نژاد خاطرنشان کرد: در عین حال، پذیرش اشتراک در حقیقت انسانی نباید موجب نادیده گرفتن تفاوت‌های واقعی زن و مرد شود؛ زیرا توجه به تفاوت‌های واقعی، در بسیاری از موارد به نفع زنان و به نفع عدالت است.

فراهم نبودن زمینه‌های اجتماعی، مانع رشد زنان شده است

​​​​​​​وی با اشاره به دیدگاه علامه جوادی آملی درباره حضور اجتماعی زنان اظهار کرد: اگر زنان در برخی عرصه‌های مدیریتی و اجتماعی به اندازه‌ای که باید رشد نکرده‌اند، نمی‌توان همه این مسئله را به تفاوت ذاتی نسبت داد؛ بخشی از این مسئله ناشی از آن است که زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی لازم برای رشد آنان فراهم نبوده است.

این استاد فلسفه و عرفان تأکید کرد: بخشی از حقوق مشترک زن و مرد و بخشی از حقوق اختصاصی زنان در طول تاریخ به آنان داده نشده و از این جهت به زنان ظلم شده است؛ بنابراین باید میان تفاوت‌های تکوینی و تفاوت‌هایی که محصول فرهنگ، تاریخ و شرایط اجتماعی هستند تفکیک قائل شد.

ضرورت ورود حوزه به مسائل جدید زن و ورزش

استاد امینی‌نژاد با تأکید بر ضرورت امتداد مبانی حکمت اسلامی به مسائل عینی و روز جامعه گفت: حوزه‌های علمیه باید درباره مسائل جدید زن، از جمله ورزش، اشتغال، خانواده و تربیت، پژوهش‌های جدی و بنیادین انجام دهند.

وی افزود: باید بررسی شود که مبانی اسلامی و حکمی درباره تفاوت‌های زن و مرد چه اقتضائاتی در ورزش‌هایی مانند فوتبال، والیبال، شنا، ورزش‌های رزمی و بوکس دارد و تفاوت‌های جسمی و روحی زن و مرد چه تأثیری بر این عرصه‌ها می‌گذارد.

این استاد حوزه تصریح کرد: همین بحث در مسئله اشتغال نیز مطرح است و باید بررسی کنیم تفاوت زن و مرد در مشاغل مختلف چه اقتضایی دارد؛ از مشاغل آموزشی و مدیریتی گرفته تا مشاغل سخت و نظامی. اسلام در برخی عرصه‌ها مانند قضاوت و امامت ورود کرده، اما در بسیاری از مسائل جدید هنوز نیازمند پژوهش و تبیین هستیم.

توجه به تفاوت‌ها در جهت محدود کردن زنان نیست

وی با بیان اینکه توجه به تفاوت‌های زن و مرد نباید با محدود کردن زنان اشتباه گرفته شود، گفت: توجه به تفاوت‌ها می‌تواند به نفع زنان و به نفع بشریت باشد. همان‌گونه که در ورزش، رعایت تفاوت‌های جسمی شرط عدالت است، در سایر عرصه‌ها نیز نمی‌توان بدون توجه به تفاوت‌های واقعی، صرفاً از برابری سخن گفت.

استاد امینی‌نژاد افزود: زن باید در عین حفظ مقام انسانی خود، تفاوت‌های واقعی‌اش با مرد نیز به رسمیت شناخته شود؛ زیرا حذف تفاوت‌های واقعی نه‌تنها به زن کمک نمی‌کند، بلکه ممکن است به هویت زنانه و مردانه هر دو آسیب بزند.

ضرورت احیای فلسفه خانواده و حکمت عملی

وی یکی دیگر از خلأهای مهم حوزه‌های علمی را کم‌توجهی به حکمت عملی و فلسفه خانواده دانست و گفت: ما در فلسفه اسلامی صرفاً با فلسفه نظری مواجه نیستیم و مباحثی مانند تدبیر منزل و فلسفه خانواده نیز از ظرفیت‌های مهم حکمت اسلامی هستند که باید دوباره احیا و روزآمد شوند.

استاد امینی‌نژاد اظهار کرد: اگر امروز درباره خانواده، فرزندآوری، تقسیم وظایف خانوادگی، اشتغال زن و مرد و مسائل تربیتی با پرسش‌های جدید مواجهیم، باید پاسخ این مسائل را از خاستگاه حکمت و عقلانیت اسلامی استخراج کنیم، نه اینکه ابتدا مبانی علوم انسانی غربی را بپذیریم و سپس تلاش کنیم آیات و روایات را با آن تطبیق دهیم.

ضرورت بازخوانی دیدگاه علامه جوادی آملی درباره «روح زنانه و مردانه»

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برخی برداشت‌های نادرست از دیدگاه علامه جوادی آملی گفت: به نظر می‌رسد لازم است آن بخش از اندیشه علامه جوادی آملی که بر تفاوت‌های واقعی زن و مرد تأکید دارد، بیشتر تبیین و برجسته شود تا از مبانی ایشان برداشت‌های نادرست یا یک‌جانبه صورت نگیرد.

استاد امینی‌نژاد افزود: علامه جوادی آملی نمی‌خواهند روح زنانه و روح مردانه را نفی کنند؛ بلکه در عین حفظ اشتراک زن و مرد در جوهر عقل و نطق و حقیقت انسانی، تفاوت‌های روحی و روانی آنان را نیز می‌پذیرند و این تفاوت‌ها را در ارتباط با بدن و ابزار تحلیل می‌کنند.

وی خاطرنشان کرد: اگر این بخش از دیدگاه علامه به‌صورت دقیق و بر مبنای حکمت اسلامی تبیین شود، بسیاری از شبهاتی که در حوزه‌های علمی درباره نسبت دیدگاه ایشان با حکمت صدرایی مطرح می‌شود، قابل پاسخ خواهد بود.

ضرورت امتداد فلسفه اسلامی در مسائل روز

استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه قم در پایان تأکید کرد: اگر می‌خواهیم فلسفه اسلامی را به مسائل روز امتداد دهیم، باید علم‌النفس و حکمت عملی را دوباره احیا کنیم و مباحثی مانند زن، خانواده، تربیت، اشتغال، ورزش و حقوق را از درون مبانی فلسفه و حکمت اسلامی مورد بررسی قرار دهیم.

وی گفت: امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که دیدگاه‌های فلسفی و حکمی خود را در مواجهه با مسائل واقعی جامعه به کار بگیریم و اجازه ندهیم مباحث مهمی مانند مسئله زن صرفاً از نقطه عزیمت اندیشه‌های غربی تعریف و تحلیل شود.

در پایان این جلسه، حجت الاسلام والمسلمین امینی نژاد به پرسش‌های مطرح‌شده از سوی حاضران درباره موضوعات مطرح‌شده پاسخ دادند.

​​​​​​​برای مشاهده صوت کامل استاد اینجا را کلیک نمایید