پایگاه اطلاع‌رسانی اسراء: نشست تخصصی «نظام‌شناسی استنباط قرآن‌محور در روش‌شناسی فقهی علامه جوادی آملی دام‌ظله» به همت پژوهشگاه علوم وحیانی معارج و با ارائه حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید کمال‌الدین عمادی، استاد حوزه و دانشگاه و مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج، روز دوشنبه (20 مهر ماه) در محل بنیاد اسراء برگزار شد. 
​​​​​​​

حجت‌الاسلام‌والمسلمین عمادی در این نشست، ضمن تبیین اهمیت تفقه در قرآن و روایات، به بررسی سیر تاریخی فقه امامیه و تحولات روش اجتهادی در دوره‌های مختلف پرداخت و با تأکید بر ضرورت بازشناسی جایگاه قرآن در فرایند استنباط احکام، مبانی نظام‌شناسی استنباط قرآن‌محور در روش فقهی علامه جوادی آملی را تشریح کرد.

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج در ابتدای سخنان خود با اشاره به آیه ۱۲۲ سوره مبارکه توبه، «فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ»، بر اهمیت تفقه در دین تأکید کرد و با یادآوری آیاتی همچون «وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ»، جایگاه فهم عمیق معارف دینی در قرآن کریم را یادآور شد.

وی همچنین با اشاره به روایت امام موسی کاظم(علیه‌السلام) با این مضمون که تفقه در دین، کلید بصیرت، مایه کمال عبادت و زمینه‌ساز دستیابی به مراتب بلند است، به تبیین ضرورت توجه روشمند به منابع دینی پرداخت.

هفت دوره تحول در تاریخ فقه امامیه

حجت الاسلام و المسلمین عمادی در ادامه، سیر تاریخی فقه امامیه را در هفت دوره بررسی کرد. وی دوره نخست را عصر تشریع، از زمان پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و ائمه معصومین(علیهم‌السلام) تا سال ۲۶۰ هجری قمری، دانست؛ دوره‌ای که دسترسی به معارف دینی از طریق معصومان(علیهم‌السلام) ویژگی اصلی آن بود.

وی دوره دوم را عصر تدوین روایات و گردآوری میراث حدیثی معرفی کرد و دوره سوم را با شکل‌گیری نهضت فقهی به همت شیخ طوسی مرتبط دانست؛ دوره‌ای که فقه از مرحله تدوین روایات فراتر رفت و صورت‌بندی استدلالی گسترده‌تری یافت.

به گفته وی، عظمت علمی شیخ طوسی در دوره پس از او زمینه نوعی جمود و تقلید را فراهم آورد که حدود ۱۳۰ سال ادامه داشت. ظهور ابن ادریس حلی، نقطه عطفی در شکستن این وضعیت و احیای روح اجتهاد و نقد علمی بود. پس از آن، محقق حلی با آثاری همچون «شرایع‌الاسلام» در رشد و شکوفایی فقه امامیه نقش مؤثری ایفا کرد.

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج، قیام علمی وحید بهبهانی و نقش او در بازشناسی مرزهای میان اصولیان و اخباریان را از دیگر مراحل مهم تحول فقه شیعه برشمرد و با اشاره به تداوم این روند تا دوره شیخ انصاری، به زمینه‌های شکل‌گیری رویکردهای جدید در فقه معاصر پرداخت.
 

نگاه تمدنی؛ رویکردی نو در اجتهاد

​​​​​​​حجت الاسلام و المسلمین عمادی در بخش دیگری از سخنان خود، از شکل‌گیری رویکردی جدید در فقه با عنوان «نظرة الحضاریة» یا نگاه تمدنی سخن گفت و امام خمینی(ره) را از شخصیت‌هایی دانست که این رویکرد را به‌صورت برجسته وارد عرصه مباحث فقهی کرد.

وی با اشاره به پاسخ امام خمینی(ره) به اشکال آیت‌الله قدیری درباره برخی احکام فقهی، از جمله مسئله شطرنج، این مکاتبه را نمونه‌ای از تفاوت دو نگرش در فرایند استنباط دانست و بر ضرورت توجه به زمان و مکان و بازخوانی دقیق ادله در اجتهاد تأکید کرد.

وی همچنین خاطرنشان کرد که نقد علمی دیدگاه یک فقیه، حتی اگر به نتیجه‌ای متفاوت از نظر او بینجامد، می‌تواند در پویایی اجتهاد و جلوگیری از شکل‌گیری تقلید علمی مؤثر باشد. از این منظر، مسئله تنها اختلاف در یک فتوا نیست، بلکه چگونگی مواجهه محققانه با ادله و ظرفیت‌های منابع دینی اهمیت دارد.
 

قرآن، عقل و سنت در منظومه استنباط

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج در تبیین محور اصلی نشست، با طرح این پرسش که آیا آیات قرآن مجموعه‌ای پراکنده‌اند یا در چارچوب نظامی منسجم معنا پیدا می‌کنند، تأکید کرد که قرآن کریم از نظام معرفتی هماهنگی برخوردار است و آیات آن باید در ارتباط با یکدیگر فهم شوند.

وی افزود: نظام‌مندی معرفت دینی تنها به ارتباط درونی آیات محدود نیست، بلکه نسبت قرآن با عقل و سنت را نیز در بر می‌گیرد. ازاین‌رو، این منابع را نباید به‌صورت سه منبع موازی و مستقل از یکدیگر در نظر گرفت؛ بلکه باید جایگاه و کارکرد هر یک را در چارچوب نظام معرفتی قرآن شناخت.

استاد عمادی درباره جایگاه عقل توضیح داد: عقل در شناخت و فهم معارف دینی، هم در حوزه نظر و هم در حوزه عمل، نقش اساسی دارد و در تعامل با قرآن، زمینه فهم و شناخت معارف وحیانی را فراهم می‌کند.

وی در تبیین جایگاه سنت نیز گفت: روایات و سیره معصومان(علیهم‌السلام) در نسبت با قرآن معنا پیدا می‌کنند و از جمله کارکردهای آنها، تبیین، تفسیر و تفصیل معارف وحیانی است. بنابراین، شناخت جایگاه سنت در استنباط، مستلزم توجه به ارتباط نظام‌مند آن با قرآن است.

وی تأکید کرد: قرآن، عقل و سنت باید در منظومه‌ای هماهنگ مطالعه شوند تا نقش و کارکرد هر یک در فرایند استنباط به‌درستی روشن شود.
 

ضرورت بازگشت قرآن به متن مطالعات فقهی

حجت الاسلام و المسلمین عمادی در ادامه، کم‌رنگ شدن نقش مستقیم قرآن در بخش‌هایی از مطالعات فقهی را از آسیب‌های تاریخی این حوزه دانست و تأکید کرد که توجه به روایات نباید به حاشیه رفتن قرآن در فرایند استنباط بینجامد.

وی با اشاره به دیدگاه علامه جوادی آملی درباره نسبت قرآن و فقه، بیان داشت: حضرت استاد علامه جوادی آملی تاکید دارند که «ما با قرآن و نهج‌البلاغه انقلاب کردیم، با فقه حکومت می‌کنیم»، این نگاه یعنی اینکه ضرورت دارد تا توجه جدی‌تری به ظرفیت‌های قرآن در عرصه اداره جامعه و استنباط احکام داشته باشیم.

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج، تدریس مستمر قرآن و تفسیر آن از سوی علامه جوادی آملی در حوزه علمیه را اقدامی مهم در بازگرداندن قرآن به متن آموزش حوزوی دانست و تصریح کرد: این رویکرد نباید به برگزاری درس تفسیر محدود بماند، بلکه باید در شیوه استدلال فقهی و نحوه استفاده از آیات در استنباط احکام نیز نمود پیدا کند.
​​​​​​​

نمودهای رویکرد قرآن‌محور در آثار فقهی علامه جوادی آملی

حجت الاسلام و المسلمین عمادی در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به بررسی تطبیقی برخی آثار فقهی و میزان بهره‌گیری از آیات قرآن در آنها، بر تفاوت رویکرد قرآن‌محور در آثار علامه جوادی آملی تأکید کرد.

وی با اشاره به نمونه‌هایی در مباحث فقهی همچون مکاسب محرمه بحث سب و غیبت و ربا، خاطرنشان کرد: حضور قرآن در فرایند استنباط نباید به استشهادهای پراکنده محدود شود، بلکه آیات قرآن باید در ساختار استدلال فقهی نقش مؤثر داشته باشند.

وی همچنین با اشاره به برخی دیدگاه‌های فقهی علامه جوادی آملی درباره موضوعاتی همچون غیبت و سبّ مخالفان، گفت: توجه به آیات قرآن، همراه با ملاحظه مبانی کرامت انسانی و نگاه تمدنی، می‌تواند زمینه بازنگری در برخی برداشت‌های رایج فقهی را فراهم کند.

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج در جمع‌بندی سخنان خود، قرار گرفتن قرآن در متن فرایند اجتهاد را مستلزم شناخت نظام معرفتی آن، فهم نسبت قرآن با عقل و سنت و پرهیز از تقلید در مقام تحقیق علمی دانست.

در پایان این جلسه، حجت الاسلام والمسلمین عمادی به پرسش‌های مطرح‌شده از سوی حاضران درباره موضوعات مطرح‌شده پاسخ دادند.

​​​​​​​برای مشاهده و دانلود صوت کامل جلسه اینجا را کلیک نمایید