به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی اسراء، در ادامه سلسله نشست‌های تخصصی انسان‌شناسی تربیتی از منظر علامه جوادی آملی، نشست علمی با موضوع «چیستی و حدود آزادی و نسبت آن با تعلیم و تربیت» روز چهارشنبه ۶ آبان‌ماه با ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علی‌نقی فقیهی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم و صاحب‌نظر در حوزه تعلیم و تربیت، در محل بنیاد اسراء برگزار شد.

حجت‌الاسلام والمسلمین فقیهی در این نشست با اشاره به جایگاه تعلیم و تربیت در اندیشه علامه جوادی آملی، اظهار داشت: علامه جوادی آملی مربی بسیار سازنده‌ای است که در طول دوران تدریس، همواره به متعلمان و متربیان خود توجه داشته است. بحث آزادی و نسبت آن با تعلیم و تربیت نیز علاوه بر تبیین دیدگاه اسلام درباره آزادی و نقد دیدگاه‌های دیگر، به مبانی تعلیم و تربیت و مبانی آزادی و حق آزادی می‌پردازد.

وی با بیان اینکه نظام تعلیم و تربیت اسلامی مبتنی بر فطرت است، گفت: از آنجا که فطرت به همه افراد بشر تعلق دارد، نظام تعلیم و تربیت اسلامی، نظامی انسانی و بشری است و گستره آن همه ابعاد زندگی خانوادگی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و بین‌المللی را در بر می‌گیرد و هدف آن سعادت انسان است.
 

انبیای الهی، نخستین آزادی‌خواهان جهان

استاد فقیهی در تبیین اهمیت آزادی در اندیشه اسلامی بیان داشت: علامه جوادی آملی تصریح می‌کند که شاید در هیچ مکتبی به اندازه اسلام به آزادی و پرورش روحیه آزاداندیشی توجه نشده باشد. از این منظر، نخستین آزادی‌خواهان جهان انبیای الهی هستند و وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) در میان آنان همچون نگینی می‌درخشد؛ چراکه انبیا آزادی را به معنای واقعی و انسانی آن برای بشر به ارمغان آورده‌اند.

وی با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان افزود: برخی تصور می‌کنند آزادی، دموکراسی و حقوق بشر را غرب برای انسان به ارمغان آورده است؛ در حالی که اسلام ۱۴۰۰ سال پیش این معارف را با پشتوانه‌ای قوی و در بهترین وجه به بشریت عرضه کرده است.

این محقق و پژوهشگر با اشاره به تأکید علامه جوادی آملی بر پیوند تعلیم و تربیت با آزادی و عبودیت، اذعان داشت: هدف آموزش و پرورش اسلامی، رهایی انسان از عالم طبیعت، حیوانیت و اخلاق فاسد و هدایت او به سوی انسانیت و عالم الهی است تا در نهایت به عبودیت حقیقی خداوند متعال دست یابد.
​​​​​​​

تفسیر انسان به انسان؛ روش محوری علامه جوادی آملی در تبیین آزادی

استاد فقیهی با اشاره به آثار متعدد علامه جوادی آملی در زمینه آزادی و حقوق انسان تأکید کرد: علامه در آثاری همچون «حق و تکلیف در اسلام»، «فلسفه حقوق بشر»، «تفسیر انسان به انسان» و مجلدات مختلف تفسیر تسنیم به این موضوع پرداخته است و گستردگی این مباحث نشان‌دهنده اهمیت مسئله آزادی در منظومه فکری ایشان است.

وی روش محوری علامه جوادی آملی را «تفسیر انسان به انسان» دانست و گفت: در این روش، فطرت و واقعیت وجود انسان مورد بررسی قرار می‌گیرد و حقیقت انسان از درون خود او شناخته می‌شود. این روش از جهت معرفت، مهم‌ترین مقصود و از جهت روش، بهترین منهج و از لحاظ نتیجه، سودمندترین بهره‌وری را دارد.

آزادی حقیقی، رهایی از موانع حرکت انسان به سوی کمال است

این استاد حوزه در تبیین تعریف آزادی از منظر اسلام بیان داشت: برخی آزادی را رهایی انسان از هرگونه قید و تعهد در مقام تصمیم‌گیری و عمل دانسته‌اند و برخی دیگر آن را به معنای انجام خواسته‌های فردی تعریف کرده‌اند؛ اما علامه جوادی آملی این تعاریف را نمی‌پذیرد؛ زیرا بسیاری از خواسته‌های انسان با حقوق دیگران در تعارض است و می‌تواند موجب تضییع حقوق آنان شود.

وی با اشاره به دیدگاه ملاصدرا درباره آزادی ادامه داد: ملاصدرا آزادی را در گرو آن می‌داند که نفس انسان مطیع غرایز و لذت‌های حیوانی نباشد. از این منظر، انسان باید از اسارت شهوات و خواسته‌های حیوانی رها شود تا به کمال و فضیلت انسانی دست یابد.

استاد فقیهی با تبیین دیدگاه علامه جوادی آملی در این زمینه اظهار داشت: آزادی واقعی عبارت است از حرکت در مسیر کمال و کنار زدن هر قید و مانعی که در این مسیر قرار دارد. بنابراین، آزادی به معنای رهایی از هرگونه ضابطه و قانون نیست، بلکه به معنای رهایی از موانعی است که انسان را از رسیدن به کمال و سعادت بازمی‌دارد.

احکام شرعی برای تأمین و حفظ حقوق فطری انسان است

وی در ادامه با اشاره به رابطه حقوق فطری و تکالیف شرعی گفت: از منظر علامه جوادی آملی، احکام شرعی با حقوق فطری انسان، از جمله حق آزادگی، هماهنگ است. حق، چیزی است که به نفع فرد و بر عهده دیگران قرار دارد و تکلیف، چیزی است که بر عهده فرد و به نفع دیگران است؛ البته نباید تصور کرد که انجام تکالیف صرفاً به سود دیگران است، بلکه تکالیف نیز در نهایت زمینه‌ساز سعادت خود انسان خواهد بود.

این محقق و پژوهشگر با اشاره به چهار گرایش فطری انسان، یعنی دوستی خود، خدا، دیگران و طبیعت، بیان داشت: این گرایش‌ها نشان می‌دهد که فطرت انسان، هم حقوق او را روشن می‌کند و هم تکالیفش را. ازاین‌رو، شناخت حقوق انسان بدون شناخت هویت و جایگاه او در آفرینش و نحوه ارتباطش با خدا، جامعه، دیگران و طبیعت امکان‌پذیر نیست.

وی تأکید کرد: تکالیف و باید و نبایدهای دینی برای تأمین و حفظ حقوق انسانی است و موانعی را که مانع رسیدن انسان به کمال و سعادت می‌شود، مشخص می‌کند. بنابراین، غایت تشریع دین، احیای حقوق انسانی و فراهم ساختن منافع دنیوی و اخروی انسان است.

استاد فقیهی با اشاره به مفهوم تربیت در این منظومه فکری گفت: تربیت عبارت است از شکوفاسازی توانمندی‌های فطری در جهت هدفی معین و همراه با طرح و نقشه مشخص. بر این اساس، احکام و تکالیف الهی بدون هدف نیستند، بلکه مسیر رشد و سعادت انسان را ترسیم می‌کنند.

دین‌داری با آزادگی و رعایت حقوق دیگران همراه است

وی با استناد به فرمایش امام حسین(ع) در روز عاشورا با عبارت «إن لَم يَكُن لَكُم دينٌ وَ كُنتُم لا تَخافونَ المَعادَ فَكونوا أَحرارا فى دُنياكُم» اظهار داشت: دین‌داری لازمه آزادگی است و انسان متدین نباید حق کسی را تضییع کند، به کسی ظلم کند یا به دیگران اهانت روا دارد.

این استاد حوزه با اشاره به وظیفه انسان در برابر دیگران، حتی کسانی که هم‌کیش او نیستند، افزود: قرآن کریم در آیه هشتم سوره ممتحنه، نیکی و رعایت عدالت نسبت به کسانی را که با مسلمانان در دین به جنگ برنخاسته و آنان را از سرزمینشان بیرون نکرده‌اند، مورد تأکید قرار داده است. بنابراین، آموزه‌های اسلامی بر رعایت حقوق و برقراری رابطه نیکو و محبت‌آمیز با انسان‌ها تأکید دارد.

آزادی، حقی فطری و خدادادی است

استاد فقیهی در تبیین مبانی فطری آزادی، به چند نکته از دیدگاه علامه جوادی آملی اشاره کرد و گفت: نخست آنکه آزادی انسان امری فطری است و خداوند انسان را با میل به آزادی آفریده است؛ بنابراین، آزادی حقی نیست که جامعه یا فردی به انسان اعطا کند، بلکه موهبتی الهی و برخاسته از آفرینش انسان است.

وی با استناد به فرمایش امیرالمؤمنین علی(ع) با عبارت «لاَ تَكُونَنَّ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ حُرّا» بیان داشت: انسان آزاد آفریده شده و نباید بنده و برده غیر خدا باشد.

عضو هیئت علمی دانشگاه قم ادامه داد: انسان به دلیل کرامت الهی و مقام خلیفةاللهی از حق آزادی برخوردار است و کرامت، سرمایه آزادی اوست. ازاین‌رو، آزادی به معنای عمل بر اساس خواهش‌های نفسانی نیست، بلکه انسان کریم بر اساس خواست و هدایت خداوند عمل می‌کند.

وی با اشاره به آزادی تکوینی انسان گفت: انسان در انتخاب عقیده و دین، از اختیار تکوینی برخوردار است، اما انتخاب انسان عاقل باید با موازین فطری، عقلی و ضوابط شرعی هماهنگ باشد؛ زیرا مسیر رسیدن به کمال و سعادت از این طریق ترسیم می‌شود.

استاد فقیهی افزود: آزادی با عناصری همچون تفکر، دعوت به خیر، حفظ منافع و مصالح فرد و دیگران و رعایت نظم و قانون عقلانی پیوند عمیق دارد. همچنین انسان با اراده و اختیار خود، رفتار خویش را در چارچوب این امور سامان می‌دهد تا موانع حرکت به سوی کمال را برطرف کند.

تعلیم و تربیت بدون آزادی معنا ندارد

وی با تأکید بر ارتباط متقابل آزادی و تعلیم و تربیت اظهار داشت: شکوفاسازی امور فطری که با اراده و عزم آزادانه انسان تحقق می‌یابد، همان تعلیم و تربیت است؛ بنابراین، تعلیم و تربیت بدون آزادی مفهوم ندارد.

این استاد حوزه با اشاره به نقش شریعت در هدایت انسان بیان داشت: حقوق فطری، از جمله حق آزادی، ریشه در آفرینش انسان دارد و شریعت با احکام و تکالیف خود، راه‌های شکوفایی این حقوق و توانمندی‌های فطری را تبیین می‌کند تا انسان مسیر رشد و سعادت را گم نکند.

وی با اشاره به یکسان بودن زن و مرد در برخورداری از حقوق فطری و هدایت تشریعی تأکید کرد: زن و مرد در مسیر رسیدن به کمال و سعادت تفاوتی ندارند و قرآن کریم در آیات متعدد، عمل صالح و ایمان را معیار برخورداری از حیات طیبه و ورود به بهشت معرفی می‌کند.

آزادی به معنای مجاز بودن هر نوع انتخاب و دسترسی نیست

استاد فقیهی با اشاره به حدود آزادی در حوزه تعلیم و تربیت اذعان داشت: آزادی به این معنا نیست که هر فردی بتواند هر مطلبی را منتشر کند یا هر محتوایی را در اختیار دیگران قرار دهد. افرادی که توانایی تشخیص مطالب درست از نادرست را ندارند و قدرت ورود به برخی عرصه‌های فکری و خروج سالم از آن را ندارند، نباید بدون آمادگی در معرض هر محتوایی قرار بگیرند.

وی با تشبیه این مسئله به شنا کردن در دریای مواج ادامه داد: همان‌گونه که اجازه غواصی در دریای مواج به فردی که مهارت لازم را ندارد داده نمی‌شود، در حوزه تعلیم و تربیت نیز باید به ظرفیت و توانایی افراد توجه کرد؛ زیرا ممکن است فردی به جای بهره‌مندی از یک محتوا، دچار انحراف شود.

این محقق و پژوهشگر با اشاره به مسئولیت نظام آموزشی در این زمینه گفت: وظیفه مسئولان و نظام آموزش و پرورش این است که زمینه رشد و شکوفایی فطرت دانش‌آموزان را فراهم کنند، نه اینکه بدون توجه به ظرفیت فکری و قدرت تشخیص آنان، هر نوع محتوا و اندیشه‌ای را در اختیارشان قرار دهند.

آزادی حقیقی با عبودیت خداوند همراه است

وی در ادامه، آزادی حقیقی را همراه با عبودیت خداوند دانست و بیان داشت: انسان در عین برخورداری از آزادی، باید از بندگی غیر خدا آزاد باشد. بندگی خداوند و رهایی از بندگی غیر او، هر دو در فطرت توحیدی انسان قرار دارند.

استاد فقیهی با اشاره به کلام امیرالمؤمنین علی(ع) با عبارت «عَظُمَ الْخَالِقُ فِي أنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِي أَعْيُنِهِمْ» گفت: هنگامی که انسان عظمت خالق را در جان خود دریابد، همه چیز در برابر عظمت الهی کوچک و ناچیز خواهد شد و زمینه‌ای برای بندگی غیر خدا باقی نمی‌ماند.

وی در پایان این بخش از سخنان خود با تأکید بر مطلق بودن میل فطری انسان به آزادی اظهار داشت: میل انسان به آزادی، در حقیقت میل به رهایی از هر مانعی در مسیر کمال است. کمال‌خواهی انسان حد یقف ندارد و هر اندازه به مرتبه‌ای از کمال برسد، خواهان مرتبه بالاتری خواهد بود. ازاین‌رو، میل به آزادی نه‌تنها با ضابطه‌مندی فطری منافات ندارد، بلکه تحقق کمال انسان بدون این آزادی امکان‌پذیر نیست.

تکلیف در تربیت به معنای اجبار نیست

در بخش پایانی نشست، استاد فقیهی در پاسخ به پرسشی درباره نسبت آزادی با اجبار و الزام در فرایند تربیت دینی، اظهار داشت: واژه اجبار برای تبیین این مسئله مناسب نیست؛ چراکه در تربیت، اجبار مطرح نیست، بلکه سخن از تکلیف است. تکلیف به معنای راهنمایی انسان به سوی مسیر درست و آگاه کردن او از راه کمال و سعادت است.

وی با اشاره به جایگاه بشارت و انذار در رسالت انبیا افزود: انبیا با بشارت و انذار، مسیر درست و نادرست را برای انسان روشن می‌کنند؛ به این معنا که پیامد حرکت در مسیر کمال و همچنین عاقبت حرکت در مسیر انحراف را به او نشان می‌دهند.

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: البته درباره افرادی که توانایی تشخیص و درک کافی ندارند، مسئولان و مربیان وظیفه دارند به نحوی از قرار گرفتن آنان در مسیر انحراف جلوگیری کنند؛ اما این اقدام به معنای نادیده گرفتن اراده انسان و سلب اختیار او نیست.