بسم الله الرحمن الرحیم
 

1. قرآن مجيد چگونه نازل شد؟ در شب قدر قرآن به صورت دفعى نازل شد يا تدريجى؟ بر اساس آيات قرآن كريم، شب قدر هر سال تكرار مى‌شود؛ منظور از اين تكرار چيست؟ آيا در هر «ليله القدر» قرآن نازل مى‌شود؟ *

اين پرسش به دو مطلب باز مى‌گردد؛ نخست اينكه قرآن كريم به چه صورت نازل شد؟ ديگر اينكه تكرار ليله القدر چه نقشى دارد؟

درباره نزول قرآن كريم، خداوند در سوره مباركه بقره مى‌فرمايد:

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ  (1)؛

سپس در سوره مباركه دخان مى‌فرمايد:

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ (2)؛

در پايان در سوره مباركه قدر نيز آورد:

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ(3)

از اين آيات معلوم مى‌شود.كه آن ليله مباركه در ماه مبارك رمضان است و شب قدر نيز در همين ماه قرار دارد، پس شب قدر ظرف نزول قرآن كريم است.

از طرفى قرآن كريم در دوران نبوت 23 ساله پيامبر اكرم‌(صلى الله عليه و آله و سلم) نازل شده است، چنان‌كه عده‌اى به آن حضرت اعتراض كردند كه چرا قرآن يكباره و به صورت دفعى نازل نمى‌شود:  لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً (4)، پس قرآن يكجا نازل نشده و به صورت تدريجى تنزيل يافته است. خداى سبحان هم اين امر را امضا كرده است: كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ ۖ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا (5) بر اين اساس، از سويى همه قرآن در شب قدر و در ماه مبارك رمضان نازل شده و از سوى ديگر، براساس تاريخ قطعى اسلام، قرآن كريم طى 23 سال نازل شده است، چنان‌كه آيات ديگرى نيز بر نزول تدريجى قرآن دلالت دارد.

مطلب ديگر اينكه به يقين اختلاف در نزول، به تناقض منتهى نمى‌شود و حتمًا راه حلى براى آن وجود دارد، زيرا چنين اختلافى در قرآن كريم وجود ندارد: وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا (6) طائفه‌اى از ادله قرآنى نشان مى‌دهند كه قرآن به صورت دفعى نازل‌ شده است. گروهى نيز بيان‌گر اين حقيقت‌اند كه قرآن به صورت تدريجى نازل شده است و ادله ديگر اختلاف در گفته‌هاى خدا را نفى مى‌كنند، پس همه اين آيات با هم هماهنگ هستند و ما بايد اين هماهنگى را ادراك كنيم.

براى برقرارى اين هماهنگى وجوهى بيان شده است:

1. همه قرآن در شب قدر به «بيت المعمور» يا «سماء دنيا» نازل شد؛ آن‌گاه نزول تدريجى آن از بيت المعمور به عالم طبيعت صورت گرفت، پس نزول دفعى آن، نزول قرآن به آسمان دنيا و نزول تدريجى، نزول آن از آسمان دنيا و بيت المعمور به عالم طبيعت است. (7)

2. عده‌اى گفته‌اند كه نزول قرآن كريم به بيت المعمور هم تدريجى است؛ به اين صورت كه در شب قدر هر سال، آياتى كه در كل سال بايد به صورت تدريجى نازل مى‌شد، به صورت دفعى به بيت‌المعمور نزول مى‌يافت. (8).

3. عده‌اى هم راه حل ديگرى ارائه كرده و گفته‌اند: «نزول قرآن در شب قدر است؛ يعنى آغاز نزول تدريجى آن در شب قدر است»؛ (9) به عبارت ديگر، هر ممتد دامنه‌دارى آغازى دارد و آغاز نزول‌ قرآن شب قدر است؛ گرچه در شب مبعث، چند آيه از سوره علق نازل شد؛ ولى آغاز نزول استمرارى آن شب قدر بود. (10)

4. وجه عميق ديگرى هم وجود دارد كه با آن مى‌توان مسئله را جمع كرد؛ در شب قدر همه قرآن با وجود اجمالى خود كه عين كشف تفصيلى است، بر قلب مطهّر پيامبر اكرم‌صلى الله عليه و آله و سلم نازل شد، سپس از آن وجود تفصيلى و گسترده طى 23 سال نازل گرديد. (11) وجوه گفته شده نيز هر يك نقض مى‌شود، زيرا قرآن كريم در سوره مباركه بقره و مانند آن، هنگام طرح مسئله نزول مى‌فرمايد: «اين كتاب براى هدايت مردم نازل شده است». اگر كتابى براى هدايت مردم نازل شده، بايد به مردم برسد و در سطح مردم باشد، پس درست نيست كه بگوييم كتابى كه به بيت المعمور آمده و در آن مانده، براى هدايت مردم نازل شده است.

از طرفى ظاهر آيه الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ(12) نشان مى‌دهد كه «همه قرآن» يكجا براى مردم نازل شده است و چون تنها زمانى كه قرآن بر پيامبر اكرم‌صلى الله عليه و آله و سلم در عالم طبيعت نازل مى‌شود، مى‌توان گفت كه براى هدايت مردم است، پس قرآن‌ «دفعتاً واحده»، و «جملهً واحده» در شب قدر بر قلب مطهر پيامبر اكرم‌صلى الله عليه و آله و سلم نازل شد، تا با نورانيت جامع پيامبر(صلى الله عليه و آله و سلم)، هدايت‌گر مردم باشد. نزول تدريجى قرآن نيز طى 23 سال صورت گرفت. (13) اين امر مى‌تواند راه جمع ميان انزال دفعى و نزول تدريجى قرآن باشد.

درباره شب قدر، برخى اهل سنّت بر اين باورند كه شب قدر منتفى شده است. قرطبى در الجامع لأحكام القرآن (14) اين قول را نقل كرده است؛ البته اين سخن نادرست است و هر سال شب قدرى دارد. مرحوم كلينى (رضوان اللّه عليه) در اصول كافى از ائمه (عليهم‌السلام) نقل كرده است: شما به سوره قدر احتجاج كنيد (15)، زيرا در سوره قدر آمده است كه هر سال ليله القدرى دارد.در شب قدر، فرشتگان با همراهى روح (جبرئيل سلام اللّه عليه)، همه احكام و امور را به زمين مى‌آورند و سپس به كسى مى‌سپارند، چون افراد عادى نمى‌توانند ميزبان فرشتگان باشند و احكام صادره را تحويل بگيرند، پس كسى كه در روى زمين حاضر است، يعنى وجود مبارك ولى‌عصر (ارواحنا فداه)، مهمان‌دار اين فرشتگان و تحويل گيرنده امور و مقدّرات است.

قرآن در شب قدر ظهور تازه‌اى دارد. در حقيقت آنچه فرشتگان در شب قدر به همراه مى‌آورند، همان وعده‌ها، وعيدها و اخبار قرآنى است. آنان پس از تحويل دادن احكام و امور تحليلهاى عقلى و معارف قرآنى را گزارش مى‌دهند.امام كسى است كه فرشتگان بر او نازل مى‌شوند. البته جريان تشريع در ميان نيست، چون تشريع مخصوص پيامبر اكرم‌صلى الله عليه و آله و سلم است وپس از رحلت آن حضرت به پايان رسيده است؛ اما امام كه انسان كامل و معصوم است، فرشتگان را درك مى‌كند؛ پيام آنان را مى‌فهمد؛ از علم غيب الهى با خبر مى‌شود؛ از وعده‌ها، وعيدها و گزارشهايى كه در اين سال محقق مى‌شود، آگاهى مى‌يابد، و به اذن او اين كارها در عالم طبيعت انجام مى‌گيرد.

به اين ترتيب، مى‌توان گفت كه شب قدر با قرآن ارتباط تنگاتنگى دارد؛ از اين‌رو هر سال شب قدرى دارد و تكرار شب قدر، با تكرار وعده‌ها و وعيدهاى الهى و تحقق اخبار الهى همراه است.


* نسيم انديشه پرسش و پاسخ ها از آيت الله جوادى آملي ،   جلد : 1  صفحه : 21

پانوشت:

1- سوره بقره، آيه 185 - (روزه، در چند روز معدودِ) ماهِ رمضان است؛ ماهی که قرآن، برای راهنمایی مردم، و نشانه‌های هدایت، و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است.

2- سوره دخان، آيه 3 - به راستی ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم.

3-سوره قدر، آيه 1 - ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.

4- سوره فرقان، آيه 32 -و کافران گفتند: «چرا قرآن یکجا بر او نازل نمی‌شود؟!».

5- همان -  این بخاطر آن است که قلب تو را بوسیله آن محکم داریم، و (از این رو) آن را به تدریج بر تو خواندیم.

6- سوره نساء، آيه 82 - چنانچه از سوی غیر خدا بود، همانا در آن اختلاف و ناهمگونی بسیاری می یافتند.

7- ر. ك: مجمع البيان، ج‌1، ص 497؛ الميزان، ج 2، ص 15.

8- همان.

9-ر. ك: الميزان، ج 2، ص 16.

10- روض الجنان، ج 3، ص 30.

11- ر. ك: الميزان، ج 2، ص 18- 16.

12- سوره بقره، آيه 185.

13- ر. ك: الميزان، ج 2، ص 15.

14-الجامع لأحكام القرآن، ج 10، ص 120.

15- الكافى، ج 1، ص 245.